Zielonogorska.pl Historia

Adam Fularz

Instytut Historyczny I-h.pl

Lechia i państwo Samona – próba reinterpretacji wczesnej historii ziem polskich

Czy tzw. Lechia – przedchrześcijański organizm państwowy na ziemiach dzisiejszej Polski – była jedynie wytworem późniejszej tradycji kronikarskiej? A może pod tą nazwą kryje się realna struktura polityczna, znana w głównonurtowej historiografii pod inną nazwą?

Jedną z najbardziej intrygujących hipotez jest utożsamienie Lechii z tzw. państwem Samona – pierwszym znanym związkiem plemiennym Słowian, funkcjonującym w VII wieku. Na podstawie analizy porównawczej źródeł można postawić tezę, że z wysokim – choć oczywiście nie absolutnym – prawdopodobieństwem oba te byty mogą odnosić się do tej samej rzeczywistości historycznej.

🧠 Historia a mit – potrzeba nowego spojrzenia

W polskiej polityce historycznej utrwalił się pogląd, że początki państwa polskiego należy wiązać z rokiem 966 i chrztem Mieszka I. Jest to narracja uporządkowana i wygodna polityczno-dydaktycznie, jednak nie wyczerpuje całej złożoności wcześniejszych procesów politycznych.

W rzeczywistości:

źródła wcześniejsze istnieją, choć są rozproszone,
część przekazów zachowała się poza kręgiem łacińskim (np. u autorów frankońskich czy arabskich),
tradycja kronikarska zawiera elementy, które mogą mieć starsze podstawy.

Zamiast przeciwstawiać historię i mit, warto potraktować legendy jako nośnik przetworzonych informacji historycznych.

👑 Samon i Leszek III – zbieżność postaci

Kluczowym elementem tej hipotezy jest zestawienie dwóch postaci:

Samona (Samo) – znanego z kroniki Fredegara władcy Słowian (VII w.),
Leszka III – władcy opisanego w polskich kronikach średniowiecznych.

Najbardziej uderzającą zbieżnością jest liczba potomków.

📊 Dane źródłowe:

kronika Fredegara: 22 synów Samona,
kroniki polskie: 21–22 synów Leszka III.

Tego typu zgodność jest niezwykle rzadka.

W warunkach historycznych:

posiadanie tak licznego potomstwa przez jednego władcę było możliwe, ale mało częste,
powtórzenie takiego motywu dla dwóch różnych postaci w tym samym kontekście geograficznym i czasowym znacząco zmniejsza prawdopodobieństwo przypadkowej zbieżności.

📊 Argument statystyczny – ostrożna interpretacja

Nie chodzi o ścisły dowód matematyczny, lecz o analizę prawdopodobieństwa:

👉 Jak duża jest szansa, że:

w tym samym czasie,
na zbliżonym obszarze,
pojawiło się dwóch władców
posiadających niemal identyczną, bardzo wysoką liczbę potomków?

Odpowiedź brzmi: niewielka.

Dlatego bardziej ekonomiczną (w sensie metodologicznym) hipotezą jest przyjęcie, że:

👉 Samon i Leszek III mogą być tą samą postacią, opisaną w różnych tradycjach

🏛️ Państwo Samona jako Lechia

Jeśli przyjąć powyższe założenie, konsekwencje są istotne:

państwo Samona (ok. 623–660)
staje się odpowiednikiem Lechii w tradycji polskiej

Byłby to organizm:

wieloplemienny,
rozległy terytorialnie,
o charakterze federacyjnym.

Źródła frankońskie opisują Samona jako przywódcę Słowian zdolnego do:

prowadzenia wojen,
organizacji oporu przeciw Awarom,
utrzymania jedności plemion.

⚖️ Podział państwa – początek federacji

Według kronik polskich Leszek III:

miał podzielić państwo między swoich synów,
ustanowić lokalnych władców w poszczególnych regionach,
stworzyć system przypominający federację.

W takim modelu:

władza centralna słabnie,
rośnie znaczenie lokalnych książąt,
państwo staje się bardziej złożone, ale mniej stabilne.

To odpowiada znanym mechanizmom rozpadu wczesnych organizmów państwowych.

👑 Popielowie jako kontynuacja

W tej interpretacji:

Popiel I byłby synem Samona / Leszka III,
Popiel II – jego wnukiem, bardzo lubieżnym jak chce legenda.

Oznacza to ciągłość władzy, ale w zmienionej strukturze politycznej.

Państwo Popielów:

nie byłoby już jednolitym imperium,
lecz federacją dzielnic,
zarządzaną przez lokalne elity.

🔥 Upadek systemu

Tradycja o uczcie Popiela II i śmierci „stryjów” może symbolizować:

eliminację elit politycznych,
rozpad systemu kolegialnego,
przejście do nowego modelu władzy.

To moment przełomowy:
👉 koniec federacji
👉 początek nowej dynastii

🧩 Dlaczego źródła są niejednoznaczne?

Brak jednoznacznych dowodów wynika z kilku przyczyn:

1. Brak rodzimych zapisów

wczesne państwa słowiańskie nie prowadziły systematycznej historiografii

2. Filtr kulturowy

późniejsze kroniki powstawały w kręgu chrześcijańskim

3. Rozproszenie źródeł

część informacji zachowała się tylko w tekstach obcych, na przykład historia Popiela II powtarza się najczęściej w kronikach niemieckojęzycznych.

🧠 Wniosek

Hipoteza utożsamiająca Lechię z państwem Samona:

✔ opiera się na realnych źródłach historycznych
✔ tłumaczy zbieżności w kronikach
✔ pozwala uporządkować rozproszone informacje

Nie jest to dowód rozstrzygający, ale:

👉 spójna interpretacja wymagająca dalszych badań

📌 Konkluzja

Być może początki państwowości na ziemiach polskich:

nie zaczynają się w 966 roku,
lecz sięgają znacznie wcześniejszego okresu,
kiedy istniały już złożone struktury polityczne.

A Lechia – zamiast być czystą legendą – może być:

👉 pamięcią o rzeczywistym, choć słabo udokumentowanym organizmie państwowym – państwie Samona

Dołączono: Wizerunek Samona w Rotundzie św. Katarzyny
wg http://www.moraviamagna.cz/

O Biskupstwie Lubuskiem . F Lubus czyli Lubusz ( po Niemiecku Lebus ) Miasto w Srzedniéy Marchii Brandenburskiéy 1 mili od Frankfurta z dziesięć mil od Berlina było niegdyś siedliskiem Biskupstwa Lubuskiego fundacyi i erekcyi Polskíéy , gdyż Biskup Lubuski należał zawsze do Metropolii Gnieznieńskiéy i do Seymów i Zjazdów Polskich pod władzą Krolów i Xiążąt Polskich . Lubuska Ziemia należała raz do Wielkopolskich , drugi raz do Szłąskich Xiążąt z rodu Piastów . Diecezya za- wierała w osmiu dziekaniach 166 parochii między Po- morskiem czyli Kamienskiem , Poznanskiem , Branden- burskiem , Misnieńskiem i Wrocławskiem Biskupstwa- mi . Kraina cała tylko Lubuski Powiat po lewéy , Sternberski po prawéy stronie Odry zawierała , reszta diecezyi należała albo do Xiążąt Pomorskich w Po- meranii Dalszéy albo do Xiążąt Wielkopolskich Pia- stów albo do Szląska lub Luzacyi . Terra Lubusana , Lubuska Ziemia niewielką zatem była Krainą . Narod jak się zdaie był w niéy Polski , gdyż nie jak Lutycy i Pomorzanie obstawał przy pogaństwie , lecz wraz z Szlązakami i Wielkopolanami , z Mazurami i Mało- polanami przyjął wiarę Chrześciańską jeszcze za Mie- czysława I. r . 966. Biskupstwo zaś nie kto inny . mógł tam założyć jak waleczny Bolesław I. Chro- bry ( Marein Gallus 1. c . 12. Kadłubek I. ep . 11 . Zycie S. Stanisława p . 322. przy Marcinie Gallusie W. Warszawie 1824. ) Ale gdy Poganie w Poznań- skiem Biskupstwie bunt podniesli , któren ledwie kro- tko przed śmiercią swoją r . 1025. uśmierzył Bole- sław I. gdy zapewne i Biskupstwo w Kołobrzegu . r . 1000. utworzone wtedy upadło , to i Lubuskiego Biskupstwa los nie wiele był lepszy . Wszakże Ha- welberg i Brandenburg r . 949 ustanowione Biskup- stwa r . 983. od Pogan zburzone także były tytularne tylko až do r . 1124. 1170. Gdy na Synodach Polskich Lubuskie Biskupstwo przed Kaminskiem mieysce mie- wało , a to r . 1124. nastało , więc przed tym czasem odnowioném być musiało .

Poniższy opis oparty jest wyłącznie na przytoczonym źródle-wg Dzieje narodu polskiego , Tom 1 Autorzy Jerzy Samuel Bandtkie i rozwija jego treść w formie historycznej narracji.

Bardzo wczesna historia Biskupstwa Lubuskiego według źródła

Lubusz (łac. Lubus, niem. Lebus), położony w Średniej Marchii Brandenburskiej, około jednej mili od Frankfurtu nad Odrą i około dziesięciu mil od Berlina, był niegdyś siedzibą Biskupstwa Lubuskiego. Źródło wyraźnie podkreśla, że fundacja i erekcja tej diecezji miała charakter polski. Biskup lubuski zawsze należał do metropolii gnieźnieńskiej oraz uczestniczył w sejmach i zjazdach polskich pod władzą królów i książąt polskich. Oznacza to jednoznaczne podporządkowanie kościelne i polityczne Koronie oraz związanie biskupstwa z organizmem państwowym Piastów.

Terytorium i przynależność ziemi

Ziemia lubuska była obszarem niewielkim. Sam powiat lubuski po lewej stronie Odry oraz powiat sternberski po prawej stronie stanowiły zasadniczy trzon tej krainy. Reszta diecezji rozciągała się na ziemiach należących do książąt pomorskich (w dalszej Pomeranii), do wielkopolskich Piastów, do Śląska oraz do Łużyc.

Diecezja obejmowała osiem dekanatów i liczyła 166 parafii. Graniczyła z biskupstwami: pomorskim (czyli kamieńskim), poznańskim, brandenburskim, miśnieńskim i wrocławskim. Świadczy to o jej położeniu na styku obszarów polskich i niemieckich, w strefie kontaktu, a zarazem napięć politycznych i kulturowych.

Ludność i chrystianizacja

Naród zamieszkujący ziemię lubuską określony jest w źródle jako polski. W przeciwieństwie do Lutyków i niektórych Pomorzan, którzy dłużej trwali przy pogaństwie, mieszkańcy tej krainy przyjęli chrześcijaństwo razem ze Ślązakami, Wielkopolanami, Mazowszanami i Małopolanami jeszcze za panowania Mieszka I w roku 966.

Ten fakt jest kluczowy: ziemia lubuska nie była obszarem długotrwale pogańskim, lecz należała do wczesnej strefy chrystianizacji państwa Piastów.

Fundacja biskupstwa

Źródło jednoznacznie przypisuje założenie biskupstwa walecznemu Bolesławowi I Chrobremu. Przywołane są autorytety kronikarskie: Marcina Galla, Kadłubka oraz Żywot św. Stanisława. Oznacza to, że fundacja biskupstwa lubuskiego miała być elementem polityki kościelnej i państwowej pierwszego króla Polski.

Skoro mieszkańcy regionu byli już ochrzczeni za Mieszka I, utworzenie biskupstwa należy rozumieć jako krok organizacyjny — wzmocnienie struktur kościelnych na zachodnim pograniczu.

Kryzys i upadek w XI wieku

Jednak los młodego biskupstwa nie był łatwy. Źródło przywołuje bunt pogan w diecezji poznańskiej, który Bolesław I Chrobry z trudem uśmierzył krótko przed swoją śmiercią w roku 1025. Skoro nawet w rdzennej Wielkopolsce dochodziło do wstrząsów religijnych, to biskupstwo lubuskie – położone na pograniczu – musiało znajdować się w jeszcze trudniejszej sytuacji.

Porównanie z biskupstwami w Hawelbergu i Brandenburgii (ustanowionymi w 949 roku, a zburzonymi przez pogan w 983 roku) wskazuje, że podobne zagrożenia dotykały całego regionu. Tamte diecezje przez długi czas pozostawały jedynie tytularne – aż do XII wieku (1124 i 1170). W tym kontekście los biskupstwa lubuskiego „nie był wiele lepszy”, co sugeruje jego osłabienie, być może czasową dezorganizację lub przerwę w realnym funkcjonowaniu.

Odnowienie i znaczenie w XII wieku

Źródło podaje istotną wskazówkę chronologiczną: na synodach polskich biskupstwo lubuskie zajmowało miejsce przed biskupstwem kamieńskim. Taka precedencja miała miejsce w roku 1124. Oznacza to, że przed tym rokiem musiało dojść do odnowienia lub przywrócenia pełnej organizacji diecezji.

Jeżeli więc w pierwszej połowie XII wieku biskupstwo posiadało określone miejsce w hierarchii kościelnej metropolii gnieźnieńskiej, musiało być już wówczas ponownie ugruntowane i uznane.

Charakter najwcześniejszego okresu

Z przedstawionego źródła wyłania się obraz bardzo wczesnej historii biskupstwa jako:

instytucji o polskiej fundacji,
elementu polityki Bolesława Chrobrego,
części metropolii gnieźnieńskiej,
diecezji pogranicznej, narażonej na wstrząsy religijne i polityczne,
struktury, która mogła przejść okres osłabienia lub przerwy w funkcjonowaniu w XI wieku,
organizmu kościelnego odnowionego przed rokiem 1124.

Były to początki naznaczone niepewnością, kryzysami religijnymi i napięciem między światem chrześcijańskim a pogańskim, a także między władzą Piastów a obszarami pogranicznymi.

opr. CZatgpt

Zatonięcie RMS Titanic w nocy z 14 na 15 kwietnia 1912 roku należy do najlepiej udokumentowanych katastrof morskich w dziejach nowożytnych. Jednocześnie jest to jedno z tych wydarzeń historycznych, które – mimo ogromu źródeł, relacji i badań – nigdy nie przestało rodzić alternatywnych interpretacji. Jedna z nich, powracająca cyklicznie od kilkudziesięciu lat, głosi, że na dnie północnego Atlantyku nie spoczywa Titanic, lecz jego niemal identyczny statek siostrzany – Olympic.

Teoria ta została szerzej zaprezentowana opinii publicznej w 2011 roku za sprawą filmu dokumentalnego „Titanic – The Shocking Truth”, którego producentem był londyński twórca filmowy Ray Santilli. Dokument sugerował, że katastrofa mogła być elementem skomplikowanego oszustwa ubezpieczeniowego, mającego uratować linię żeglugową White Star Line przed finansową ruiną.

Według tej hipotezy:

Olympic miał ulec poważnym uszkodzeniom w 1911 roku,
ubezpieczyciel – Lloyd’s of London – odmówił wypłaty pełnego odszkodowania,
w odpowiedzi dokonano zamiany tożsamości obu statków,
a następnie celowo doprowadzono do zatonięcia jednostki występującej jako Titanic.

Autorzy teorii wskazywali, że realizacja takiego planu nie byłaby możliwa bez milczącej zgody najwyższych kręgów brytyjskiej administracji i świata finansów początku XX wieku.

Powrót starej teorii w nowym medium

Przez lata hipoteza ta pozostawała na marginesie badań akademickich, funkcjonując głównie w literaturze popularnej i dokumentach telewizyjnych. Sytuacja uległa zmianie po ponad stu latach od katastrofy – w erze mediów społecznościowych.

W drugiej dekadzie XXI wieku teoria „zamiany statków” przeżyła renesans za sprawą platformy TikTok, gdzie krótkie materiały wideo poświęcone sprawie osiągnęły ponad 11 milionów wyświetleń. Nowe pokolenie odbiorców zetknęło się z narracją, która łączy:

historię techniki,
dzieje wielkich korporacji epoki edwardiańskiej,
zagadnienia ubezpieczeniowe,
oraz pytania o skalę manipulacji informacją w epoce przedmasowych mediów.

Sam Ray Santilli, znany wcześniej z głośnego projektu Alien Autopsy, publicznie przyznał, że po latach ponownie zainteresował się sprawą. Jak twierdzi, skontaktował się z nim zespół badaczy, który przekazał mu materiały określane jako „niepodważalne dowody” na to, że wrak odkryty w 1985 roku nie jest Titanikiem.

„Nie mogli przebić się do mediów i poprosili mnie o pomoc. Kiedy zapoznałem się z ich materiałami, nie miałem wątpliwości, że ich argumentacja jest spójna” – deklarował Santilli.

Znaczenie historyczne sporu

Z punktu widzenia historiografii sprawa ta jest interesująca nie tyle jako alternatywne wyjaśnienie samej katastrofy, lecz jako przykład długiego życia narracji historycznych oraz ich zdolności do adaptacji w nowych kontekstach kulturowych i technologicznych.

Spór o Titanica pokazuje:

jak katastrofy o ogromnym ładunku emocjonalnym rodzą teorie alternatywne,
jak granica między badaniami historycznymi a kulturą masową bywa płynna,
jak media społecznościowe wpływają na rewizję dawnych narracji,
oraz jak przeszłość bywa reinterpretowana w zależności od epoki i medium.

Niezależnie od tego, czy teoria zamiany Titanica i Olympica zostanie kiedykolwiek potwierdzona bądź definitywnie obalona, pozostaje ona ważnym zjawiskiem kulturowym, ilustrującym relację między historią, pamięcią zbiorową i współczesnym obiegiem informacji.

opr. CzatGPT prompter A. Fularz

Kontekst wydarzenia

W początku października 2017 r., około godziny 19.00, w Sali Dębowej Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. C. K. Norwida w Zielonej Górze odbywała się publiczna debata poświęcona zagadnieniu reinkarnacji (transmigracji dusz), rozpatrywanej w kontekście wierzeń starożytnych cywilizacji, w szczególności Egiptu faraońskiego.

Spotkanie miało charakter popularnonaukowy i było prowadzone w formule panelowej. W trakcie dyskusji przywoływano zarówno źródła historyczne, jak i badania współczesnych uczonych, którzy – niezależnie od światopoglądu – analizowali relacje dzieci deklarujących wspomnienia z wcześniejszych wcieleń jako fenomen psychologiczny i kulturowy.

Przebieg zdarzenia

W trakcie wystąpienia jednej z panelistek omawiany był znany w literaturze przedmiotu przypadek dziecka, które deklarowało szczegółową znajomość realiów starożytnego Egiptu, w tym elementów architektury, nieznanych z powszechnych źródeł popularnych. W tym kontekście poruszono zagadnienie ikonografii piramid oraz hipotez dotyczących ich pierwotnego wyglądu.

W części dyskusyjnej jeden z uczestników – autor niniejszej relacji – zadał pytanie, odnosząc się do badań prowadzonych przez psychologów akademickich, takich jak Ian Stevenson oraz Jim B. Tucker, którzy przez dziesięciolecia dokumentowali przypadki dziecięcych relacji o rzekomych wcześniejszych życiach, analizując je z użyciem metod empirycznych.

W toku wypowiedzi przywołano również historyczny przypadek Dorothy Eady, znanej w literaturze pod przydomkiem Omm Sety – kobiety, która w XX wieku twierdziła, że pamięta życie w starożytnym Egipcie i która faktycznie współpracowała z egiptologami przy wykopaliskach w Abydos.

Awaria infrastrukturalna

W momencie wymienienia imienia „Omm Sety”- pomiędzy Omm a słowem Sety doszło do nagłego zaniku zasilania elektrycznego w sali. Oświetlenie podstawowe zgasło, uruchomiło się jedynie oświetlenie awaryjne.

Jak ustalono w ciągu następnych minut i godzin:

przerwa w dostawie prądu objęła całe miasto Zielona Góra,
wyłączone zostało oświetlenie uliczne,
doszło do zakłóceń w funkcjonowaniu sieci telefonii komórkowej i stacjonarnej,
transport publiczny funkcjonował z poważnymi opóźnieniami,
obiekty infrastruktury krytycznej (m.in. szpital oraz areszt) pozostały zasilane.

Dworce kolejowy i autobusowy funkcjonowały w warunkach niemal całkowitego braku oświetlenia. Według relacji kierowców autobusów przyczyną utrudnień były m.in. powalone drzewa, co sugeruje, że awaria miała związek z niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi (bardzo silnym wiatrem, porywistą burzą).

Reakcje i dokumentacja

Zdarzenie było na bieżąco dokumentowane w mediach społecznościowych. W ciągu kilkudziesięciu minut od awarii opublikowano krótkie komunikaty opisujące:

przerwanie debaty i kontynuowanie jej przy oświetleniu awaryjnym,
przejazd autobusem przez całkowicie zaciemnione miasto,
fakt całkowitego braku oświetlenia ulicznego w Zielonej Górze.

Uwagi końcowe – perspektywa historyczna

Z punktu widzenia historycznego i metodologicznego zdarzenie to należy interpretować jako- czy aby tylko zbieg okoliczności? Zaszło jednoczesne wystąpienie awarii energetycznej o skali miejskiej podczas debaty poruszającej tematykę kulturowo nacechowaną symbolicznie.

dot. rocznicy "marszu śmierci"

Bardzo ważne jest że lokalna społeczność a za nią miejscowe media pielęgnują pamięć o tragicznym marszu śmierci, w jakim uczestniczyły żydowskie młode kobiety pracujące do lutego 1945 r. w fabrykach południowo - wschodniej części dzisiejszego województwa lubuskiego.

Wśród tych fabryk były zakłady w Grunberg, które obsługiwała kolej zielonogórsko - szprotawska, których właściciele byli akcjonariuszami spółki kolejowej. Dlatego Muzeum Kolei Szprotawskiej rozpoczęło wspólnie z Muzeum Polin oraz Zydowskim Instytutem Historycznym badania tego okresu funkcjonowania kolei szprotawskiej.

Pisząc o "marszu śmierci", wspominając ku przestrodze jego przyczyny, przebieg i skutki warto jednak podać kilka faktów, które wynikają z prowadzonych badań. Niektóre odkrywane fakty są odległe od sztampowej historii Holocaustu, niosą za sobą wielką głębię emocji i lokalnej specyfiki. Odchodzą od nieco zdehumanizowanej martyrologii, nadają bardziej ludzki wymiar tej tragedii.

Z zachowanych w Żydowskim Instytucie Historycznym relacji więźniarek i robotnic żydowskich, które spędziły lata wojenne w Grunberg wyłania się ciekawy i chyba mało spodziewany obraz niemieckich robotników, mieszkańców Grunbergu, z którymi młode Żydówki dzieliły roboczy dzień a którzy wspierali jak mogli więźniarki. We wspomnieniach pojawiają się wręcz takie zapisy, że tylko dzięki pomocy zielonogórskich, niemieckich pracowników wiele dziewczyn przetrwało.

Jest świadectwo, z którego wynika, iż osoba pochodzenia żydowskiego ochotniczo zgłosiła się do pracy w Grunberg, a wybrała nasze miasto dlatego, że miała tutaj, w Grunberg dwie siostry (w rodzinnym Będzinie były pogłoski o likwidacji getta).

Nie ma już dzisiaj śladów po kilku filiach KL Gross Rosen, jakie funkcjonowały w Grunberg (tak na terenie starego miasta, jak i Nowego Miasta). Warto jednak poznawać również przeżycia (nadzieje, oczekiwania, emocje, realcje z rodzimą ludnością) ich młodych więźniarek, stojących często dopiero na progu swojego dorosłego życia. Pomimo tragicznych okoliczności, były to przez te kilka lat ich młodości mieszkanki naszego miasta, pracowały w fabrykach z których historią się utożsamiamy, ale których historii tak naprawdę nie znamy. Czy kibicując na stadionie Falubazowi, zdajemy sobie sprawę, że do 1945 r. w ówczesnym Falubazie pracowali żydowscy więźniowie, a nazwy "Zgrzeblarki", "Falubaz" pojawiają się w ich powojennych zeznaniach ?

W lutym 1945 do "marszu śmierci" dołączono ok. 1000 pracownic zielonogórskiej fabryki nici (filia zakładów z Nowej Soli), zakładów wełnianych (późniejszej Polskiej Wełny), późniejszego Falubazu, Dekory i in. Niewiele z tych dziewczyn dotarło do Bawarii i w okolice Pragi. Jako Muzeum Kolei Szprotawskiej szukamy dzisiaj śladów po filii KL Gross Rosen w Przylepie, szukamy czy wiodła do niego bocznica kolejowa, ale jednocześnie czytamy wspomnienia więźniarek oraz dokumenty obrazujące warunki ich pracy, jakie odnaleźliśmy daleko od Zielonej Góry, w Niemczech, zachowane w dobrym stanie i dużym pietyzmem.

Pamiętajmy o tym wszystkim czytając w Gazecie Lubuskiej, może podczas spaceru dawnym torowiskiem Polskiej Wełny i Zefamu, o "marszu śmierci" i obelisku pod Kargową, a idąc na mecz Falubazu, zatrzymajmy się po drodze na chwilę przy tablicy obok Kauflanda.

Mieczysław J. Bonisławski

Muzeum Lokalne Kolei Szprotawskiej

W załączeniu jedno ze zdjęć ewidentnie z okresu hitlerowskiego w Grunbergu.

Nie jest to promowanie faszyzmu. Dla równowagi pamiątka z okresu pionierskiego, zdjęcie z tabliczką Grunberg, ale poprawione na Zielona Góra.